बैज्ञानिक नाम (ल्याटिन नाम) : पेरिस पोलिफाईला (Paris polyphylla Sm.)
वनस्पति परिवार : लिलियसी (Liliaceae)

परिचय
यो विरुवा नेपालका महाभारत तथा हिमाली क्षेत्रमा १८०० मिटर देखि ३००० मिटर सम्मको उचाईमा पाईन्छ । खसु्र र ठिंग्रे सल्लाको जंगल भएको भागमा यो विरुवा धेरै भेटाईन्छ । यो विशेष गरेर सेपिला भागमा फस्टाउँछ ।

यो विरुवा सामान्यतया आधा मिटर अग्लो हुन्छ । सबै पातहरु सुरिलो डाँठको माथिल्लो भागबाट पलाएका हुन्छन् । यस विरुवाका सबैजसो पातहरु एउटै आँख्लाबाट पलाएका हुन्छन् । प्रत्येक पात झन्डै भाला आकारको भई १५ सेन्टिमिटर लामो र ६ सेन्टिमिटर चौडा हुन्छन् । पातको टुप्पो चोसो परेको हुन्छ । विरुवाको टुप्पामा एउटै मात्र फूल फूलेको हुन्छ । फूलका तरेलीहरु हरियो र पहेंलो हुन्छ । एउटै फूलमा भाले तथा पोथी दुवै अंग पाइन्छन् ।

यो विरुवाको जडिबुटीमा प्रयोग हुने भाग काण्ड हो । यो काण्ड जमिनमुनि रहने र अदुवा जस्तो हुन्छ । यसको रंग खैरो किसिमको हुन्छ । साधारण अदुवामा जस्तै धेरै हाँगा बिंगा हुदैन । यो काण्ड ६ देखि ९ सेन्टिमिटर सम्म लामो र २ देखि ४ सेन्टिमिटर सम्म चौडा हुन्छ । यो काण्डबाट लामा लामा जराहरु पनि निस्केका हुन्छन् ।

खेती
काण्डबाट अथवा बीजबाट यसको विरुवा उमार्न सकिन्छ । यसको खेती नेपालमा गर्ने चलन आईसकेको छैन । खेती गर्नु पर्ने खण्डमा निम्न जिल्लाहरुमा खेती गर्न सकिन्छ । जस्तै वैतडी , जाजरकोट , दार्चुला , बझाङ्ग , दोलखा , मुस्ताङ्ग , काठमाडौँ , धादिङ्ग , रसुवा , कास्की , पर्वत , पाँचथर , भोजपुर आदि ।

संकलन
सतुवाको जडिबुटी संकलन गर्दा जमिनमुनि रहने अदुवा जस्तो काण्डलाई शरद ऋतुमा विउहरु राम्ररी पाकिसकेपछि संकलन गर्नु पर्दछ । यसको काण्ड खनेर निकालिन्छ र केही भाग जमिनमुनि छोड्नु पर्दछ । यसो गर्नाले नयाँ बोट पलाएर आउँछ र विरुपा मासिने डर हुँदैन ।

सुकाउने तथा संरक्षण
संकलन गरिएको जडिबुटीबाट माटो , धुलो र नचाहिने अरु भागहरु फाल्नु पर्दछ । यसको लागि बगेको पानीमा पखाल्नु उचित हुन्छ । त्यसपछि घाममा राम्ररी सुकाएर मझौला खालको बोरामा हालेर सुख्खा हावा लाग्ने ठाउँमा राख्नु पर्दछ ।

उपयोगिता
आयुर्वेदिक प्रणाली अनुसार सतुवा पेटमा जुकाहरु मार्नेमा प्रयोग गरिन्छ । यो जडिबुटीको धुलो तातो पानीसंग प्रयोग गरेमा तागत दिने काम गर्दछ ।