बैञानिक नाम :   Terminalia chebula Retz.
नेपाली नाम: हर्रो
संस्कृत नाम:   हरिताकी
अंग्रेजी नाम:    Chebulic myrobolon
वनस्पति परिवार: Combretaccac

१. परिचयः
यो मध्यम खालको करीब २० मि. सम्म अग्लो हुने पतझर खालको रुख हो । यसका पातहरु ७–२० से. मी. सम्म लामा र ४–८ से. मी. चौडा हुन्छन् र एउटै आँख्लामा दुईवटा तर विपरित दिशातिर फर्केका हुन्छन् । पातको भेट्नुमा एक जोडी ग्रन्थीहरु (Glands) हुन्छन् । यसका फूलहरु साना हुन्छन् र हाँगाको टुप्पामा लहरेदार डण्डीमा वरीपरी मिलेर रहेका हुन्छन् । फूलहरुको रंग हल्का पहेंलो वा सेतो रंगको हुन्छ र वैशाख ÷जेष्ठतिर फुल्दछन् । फलहरु ४ से. मी . सम्म लामा , बीचमा मोटा र फेदतिर अलि साँगुरिएका र पुष्ट हुन्छन् । तर सुकिसकेपछि अलि चाउरी परेका र पाँचवटा रेखाहरु स्पष्ट देखिन्छन् ।

२. फैलावटः
यो भारत, श्रीलंका तथा म्यानमारमा पाइन्छ । १५०–११०० मि. सम्मको उचाई भएको मध्य तथा पश्चिमी नेपालमा यो फैलिएको छ ।

३. उपयोगः
आयुर्वेदिक औषधीय पद्दतिमा प्रयोग गरिने त्रिफला तयार गर्नमा प्रयोगमा आउने तीनवटा (हर्रो, वर्रो र अमला) मध्येको यो एउटा फल हो । फलको धुलो कब्जियत सफा गर्नमा एकदम उपयोगी मानिन्छ । फल पकाएको रस गीजाबाट रगत आउने र गीजाको अन्य रोगमा पनि उपयोग गरिन्छ । भुटेको वा पोलको फल खोकी वा कफ निको पार्न पनि खाने गरिन्छ ।

मुख्यतःयसका फलहरु टाँनिन (Tanin) निकाल्नको लागि उपयोग गरिन्छ । जरा, बोक्रा, तथा काठमा समेत टेनिन पाइन्छ । टेनिन छाला उद्योगहरुमा छाला नरम पार्ने कार्य , वस्तुलाई धेरै समयसम्म खप्ने बनाउन र रंगलाई चम्किलो बनाउन उपयोग गरिन्छ । यसैगरि यस फलको गुदीदार भिजाएको वासी पानीले आँखा सफा गर्न प्रयोग गरिन्छ ।

४. खेती विधिः
विभिन्न कारणहरुले गर्दा प्राकृतिक अवस्थामा यसको पुनरुत्पादन राम्ररी हुन सकेको देखिएको छैन , त्यसकारण यसको खेती महत्वपुर्ण मानिएको छ । निम्न विधि अनुसार यसको खेती गर्न सकिन्छ ।

५. वेर्ना तयार गर्ने तरिकाः

(क) वीउ संकलनः यसका फलहरु मंसिर देखि चैत्रसम्म पाक्दछन् । फलहरु पाकेपछि हल्का पहेंला रंगका हुन्छन् र पाकेका फलहरु भूँइमा झर्दछन् र यसरी झरेका फलहरु तुरुन्तै टिप्नु पर्दछ नत्र भने फलहरु लोखर्के, मुसा तथा कीराहरुले खाई दिन्छन् । टिपेका फलहरुको गुदीदार भाग हटाउनु पर्दछ । गुदीदार भाग हटाउनको लागि टिपिएका फलहरुलाई एकै ठाउँमा थुपार्नुपर्दछ । केहि दिन पछि गुदी कुहिन्छ र वीउहरु निस्कन्छन् ।यसरी गुदीदार भाग हटाइएका वीउहरु केही दिन राम्ररी सुकाएर राख्नुपर्दछ ।

(ख) नर्सरीः वीउहरु माटो र वालुवा मिसाई बनाई राखेको नर्सरी व्याडमा रोपेर वा त्यस्तै किसिमका वालुवा र माटोको मिश्रणले भरिएका पोलीव्यागमा सोझै रोपेर पनि नर्सरीमा विरुवा उमार्न सकिन्छ । विउको बाहिरी आवरण कडा हुने भएकोले उम्रन गाहृो हुन्छ । तसर्थ वीउ रोप्नु भन्दा पहिले वीउलाई २४ घण्टा जति पानीमा ढड्याउने वा वीउको वाहिरी कडा आवरणको टुप्पो पट्टिको भागलाई घाउ बनाई पानीमा ढड्याउनु पर्दछ ।

यसरी रोपिएका वीउहरु २ हप्ता देखि उम्रन थाल्दछन् र करिब एक महिनासम्म उम्रदै गर्दछन् ।यसका वीउहरुको उमार शक्ति ८० % जति हुन्छ । यदि नर्सरी व्याडमा विरुवा छन् भने पोलीव्यागमा सार्नु पर्दछ र एक वर्षसम्म हेरचाह गर्नु पर्दछ ।

(ग) कलमीः एक वर्ष पुराना करीब औँला जति मोटाई भएका हाँगाहरुका कलमीबाट पनि वेर्ना तयार गरिन्छन् । यसरी तयार गरिएका विरुवाले छिटै फल दिन्छन् । माघ/फागुन महिनातिर तीनवटा जति आँख्ला रहने गरी एक वर्ष पुराना हाँगाहरु काटेर माटो र वालुवाको मिश्रणले तयार गरिएको नर्सरी व्याडमा गाड्नु पर्दछ। यसरी गाडिएका कलमीहरुले करिब एक महिना देखि जरा दिन शुरु गर्दछन् । जरा आईसकेपछि असार/श्रावणतिर फेरी पोली व्यागमा सारी एकवर्ष सम्म हेरचाह गर्नु पर्दछ ।

(घ) ग्राफ्टिङ्गः छिटै र राम्रा जातका फल फलाउन हाल ग्राफ्टिङ्ग तरिका अपनाईन्छ । बडिङ्ग विधि अपनाएर हर्रोको ७५% ग्राफ्टिङ्ग सफल भएको हालका केहि प्रयोगहरुले देखाएका छन् ।

(ङ) फिल्डमा सार्नेः फागुन /चैत्रतिर उमारिएका वेर्नाहरु अर्को वर्षको असार/श्रावणमा मात्र फिल्डमा सार्न योग्य हुन्छन् । ५ मि. फरकमा राम्ररी खाल्डो तयार गरी लगाएको खण्डमा विरुवाहरु राम्ररी हुर्कन सक्छन् । पहिलो वर्ष राम्ररी गोडमेल ,मलजल र स्याहार संभार गर्नुपर्दछ । यो विस्तारै बढ्ने खालको बोट हो ।

६. बाली संकलनः
हर्रोको फलको उत्पादन लिन करीब १० वर्ष लाग्दछ । १० वर्ष भन्दा बढी उमेरका स्वस्थ्य रुखबाट प्रतिरुख ४०–६० के. जी. सम्म उत्पादन हुने गर्दछ ।