बैज्ञानिक नाम ( ल्याटिन नाम) :             एकासिया क्याटेचु      (Acacia catechu Willd.)
संस्कृत नामः                                    खदिर
अन्य नामः                                नेवारीमा “हिखयो”
वनस्पति परिवारः                                लेगुमिनोसी (Leguminosae)

१. परिचय
खयरको बोट नेपाल अधिराज्यको मधेश , तराई र पहाडी दुनहरुको नदीका किनारामा पाईन्छ । खयर एक मझौला कदको रुख हो । साधारण विरुवाको गोलाई ०.६ देखि ०.९ मीटर र अग्लाई २.४८ देखि ३.२ मि. सम्म हुन्छ । तर अनुकुल वातावरणमा यसको फेदको गोलाई १.५ मीटर र ६ मीटरसम्म अग्ला हुन्छन् । हरेक आँख्लाबाट एकवटा संयुक्त पात निस्केको हुन्छ । अण्डावृत आकार भएका स–साना १ मिलिमिटर चौडाई र ३ मिलिमिटर लम्बाई भएका कुड्के पातहरु २० देखि ५० जोडीसम्म पल्हाएका हुन्छन् । कुड्के पातहरु र काण्डलाई मसिना झुसले ढाकेको हुन्छ । फूलको रंग पहेंलो र एउटै डाँठमा धेरै फुलेका हुन्छन् । यो विरुवाको बोक्रा गाढा खैरो रंगको र भित्री काठको रंग रातो हुन्छ ।

२. खेती
खयर खेतीको लागि नतिउष्ण जलवायुका स्थान आवश्यक पर्दछ । खयरको खेती यसको बीउबाट गरिन्छ । बीउ ड्याङ्गमा रोपिन्छ । साना विरुवाको लागि प्रशस्त घाम र पानीको अत्यन्त आवश्यकता हुन्छ । वर्षको दुई तीन पल्ट खेतलाई मलजल सहित गोडमेल गरेमा वर्षभित्र रुखको अग्लाई १.५ देखि १.६ मी. सम्म ठूलो हुन्छ । नेपाल अधिराज्यको तराई क्षेत्रका नदी किनारा वरपरका स्थानहरुमा यसको खेती गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

३. संकलन
२०–३० वर्ष पुरानो अन्दाजी ०.६ मी. गोलाई भएको रुख काट्न लायकको हुन्छ । खयरको गुण यसको वर्ष र मोटाईमा भर पर्दछ । सबैभन्दा पहिले रुख ढालिन्छ र ०.६ देखि ०.९ मी. लम्बाई पारी टुक्रा टुक्रा गरी काटिन्छ । बोक्रा झिकेर फालिन्छ । काठको भित्री भागको रंग रातो हुन्छ । यसलाई अन्दाजी २.५ स्क्वायर सेन्टीमिटर साईजमा सानो सानो टुक्रा गरी काटिन्छ । यी टुक्राहरु माटोको भाँडामा १२ घण्टासम्म् पानीसँग उमालिन्छ । बाक्लो झोल भएपछि काठको बाकसमा खन्याई चिसो पारिन्छ । यसरी खयर वा कथ्था तयार गरिन्छ । काठको तौलमा औसत ३–१० % सम्म खयर उत्पादन हुन सक्दछ ।

४. संरक्षण
काठको बाकसमा जमेको खयरलाई टुक्रा टुक्रा पारी घाममा वा छहारीमा सुकाइन्छ । राम्ररी सुकिसकेका टुक्राहरुलाई बोरामा राम्ररी बाँधी ओभानो ठाउँमा राख्नुपर्दछ ।

५. उपयोगिता
आयुर्वेदिय पद्धति अनुसार खयर अनेक रोगहरुमा उपयोग गरिन्छ । पाचन शक्ति बढाउन र अतिसारलाई निकै फाईदा गर्दछ । घाउ , खटिरा , बाथ तथा मर्केको जोर्नीहरुमा लेप लगाउन पनि यसलाई प्रयोग गरिन्छ ।