बैज्ञानिक नाम( ल्याटिन नाम) : आकानाईटम स्पाइकाटम (Aconitum spicatum (Bruhl) Stapf)
संस्कृत नामः विष
अन्य नामः विष
वनस्पति परिवार : Ranuncutaceae
परिचय
यो विरुवा नेपालको हिमाली भेकमा ६०० – ३००० मिटरको उचाईमा खुल्ला ढुङ्गा भएको ठाउँमा पाइन्छ । यो विरुवा १.५ मिटर सम्म अग्लो हुन्छ । यस विरुवाको पातको आकार गोलाकार , मृगौलाकार , अण्डाकार भए पनि पातको किनारा विभिन्न प्रकारले च्यातिएको र छिया छिया परेको हुुन्छ । फूल फुल्ने बेलामा सबभन्दा तल्लो ५ देखि ८ पातहरु झरि सकेका हुन्छन् । विचको र माथिल्लो पातहरु झ्याम्म परेका हुन्छन् । पातको भेट्नो लामो हुन्छ । विरुवाको माथिल्लो भागमा धेरै फूलहरु झुप्पा फूलेका हुन्छन् । यसो हेर्दा यो विरुवा A ferox जस्तै देखिने भएता पनि यसका फूलहरु धेरै संख्यामा गुचुमुचु परेर डाँठको टुप्पामा खाँदिएको हुन्छ । A ferox का फूलहरु थोरै संख्यामा हुन्छन् । फूलको आकृति हेर्दा लामाहरुले अथवा पादरीहरुले धर्म गर्दा लगाउने टोपीको आकार संग मिल्दो जुल्दो हुनाले अंग्रेजीमा मंकस हुडार( Monks hood) भन्ने चलन छ । विरुवाको माथिल्लो भागको पातको काखीबाट फूलहरु पलाएको हुन्छ र विरुवाको माथिल्लो टुप्पामा १० देखि १२ वटा फूलहरु खुकुलो झुप्पामा मिलेका हुन्छन् ।
यो विरुवाको जडीबुटीमा प्रयोग हुने भाग हो । गानोहरु दुईवटा जोल्टीएका हुन्छन् । यसको आकार सानो गाजरको जस्तो हुन्छ । यसको गानो १० देखि २० सेन्टिमिटर सम्म लामो र १.५ देखि ३ सेन्टिमिटर सम्म चौडा हुन्छ । यसको रङ्ग गाढा खैरो अथवा कालो हुन्छ र गानोबाट जराहरु निस्किएका हुन्छन् ।
खेतीः
यो विरुवाको खेती गर्ने चलन छैन । प्रकृत स्थानबाट यसको संकलन गरिन्छ , तर विगत केही वर्षदेखि यसको खेती गर्ने प्रयास गरेको छ । विषका नयाँ गानोहरुलाई छुट्टाएर रोपेमा नयाँ विरुवा उम्रन्छ र विउबाट पनि उम्रन्छ । यसको खेती सेती अन्चल , डोटी जिल्लाको खप्तड लेकमा २५०० मिटर उचाईका पाखामा थालिएको छ ।
संकलनः
वीउ राम्ररी पाकि सकेपछि मात्र यसको जरा संकलन गर्नु पर्दछ । यो खास गरेर शरद ऋतुमा संकलन गरिन्छ ।
सुकाउने र संरक्षणः
संकलन गरिएका जरालाई पानीमा राम्ररी धोएर घाममा सुकाउनु पर्छ । सुकेको जरालाई बोरामा हाली हावा लाग्ने ठाउँमा जमिनमा नछुवाइकन झुण्डाइन्छ ।
उपयोगिताः
आयुर्वेदिक पद्धति अनुसार विषलाई गाईको मुत्र अथवा दुधमा शोधन गरी सकेपछि प्रयोग गरिन्छ । यो बाट कफ , घाँटी दुखेको , ज्वरो , पित्त , फोक्सो र आन्द्राको रोगमा प्रयोग गरिन्छ ।
१. मृगोलाधार Reniform
२. अण्डाकार Ovate
३. फूलहरु झुप्पामा फूलेको Recemose
४. गाजर जस्तो आकार Conical
Send Business Enquiry Now»
Subscribe to this comment's feed
